تصور کنید در کنار مزرعه یونجه خود ایستادهاید؛ جایی که تراکم بوتهها چنان زیاد است که زمین زیر پایشان دیده نمیشود. هر بار که زمان درو فرا میرسد، با افتخار به تناژ بالای محصول خود نگاه میکنید. شما میدانید که این مزرعه نه تنها امسال، بلکه تا چندین سال دیگر با همین قدرت به شما بار خواهد داد.
اما واقعیت این است که یونجه، که به آن «ملکه گیاهان علوفهای» میگویند، یکی از گرسنهترین گیاهان نسبت به مواد مغذی است. هر بار که شما چین اول را برداشت میکنید، گیاه با «شوک فیزیولوژیک» روبرو میشود و برای رشد دوباره در چین دوم، تمام ذخایر قند و مواد معدنی خود را از ریشه تخلیه میکند . اگر این مواد جایگزین نشوند، مزرعه شما سال به سال ضعیفتر شده، تعداد دفعات برداشت (چین) کم شده و عمر مفید مزرعه کاهش مییابد. راه حل این چالش، در مدیریت هوشمندانه کوددهی نهفته است که در این مقاله گامبهگام به آن میپردازیم.
بهینهسازی محیط خاک: زیربنای همه موفقیتها
پیش از ریختن هر کودی در مزرعه، باید بدانید که یونجه به شدت به اسیدیته (pH) خاک حساس است . اگر خاک شما بیش از حد اسیدی باشد (pH کمتر از ۶.۲)، جذب فسفر و موليبدن مختل شده و باکتریهای مفیدی که در ریشه یونجه نیتروژن میسازند، از بین میروند.
- توصیه عملی: بهترین بازه برای یونجه pH بین ۶.۵ تا ۷.۵ است. اگر خاک اسیدی است، از آهک (کربنات کلسیم) و اگر خاک سدیمی و سنگین است، از گچ کشاورزی (سولفات کلسیم) برای اصلاح بافت و نفوذپذیری آب استفاده کنید.
کود مرغی برای یونجه: پلت بهتر است یا مایع؟
استفاده از کود مرغی در مزارع یونجه عمدتاً با هدف اصلاح بافت خاک، افزایش مواد آلی و بهبود فعالیت باکتریهای ریشه انجام میشود.
- کود مرغی پلت شده: نوع پلت شده بر مایع برتری دارد. نیتروژن در پلت مرغی به آرامی آزاد میشود که احتمال «سوزندگی» گیاه را به شدت کاهش میدهد. مصرف پلت مرغی هر ۲ یا ۳ سال یکبار قبل از کاشت یا بعد از درو، به افزایش تعداد چین کمک میکند.
- کود مرغی مایع: اگرچه استفاده از کود مرغی مایع در سیستم آبیاری راحت است، اما به طور کلی احتمال سوزندگی ریشه و برگ در نوع مایع بسیار بیشتر است و شوری آن نیز میتواند برای یونجههای تازه مستقر شده مشکلساز شود.
کود هیومیک اسید؛ معجزه توسعه ریشه
یونجه گیاهی است که بقای آن به «نبرد زیرزمینی» ریشههایش وابسته است. کود هیومیک اسید به عنوان یک اصلاحکننده قوی خاک شناخته میشود.
- تأثیر مستقیم: مصرف هیومیک اسید میتواند توده ریشه را بین ۳۰ تا ۶۰ درصد افزایش دهد. این یعنی گیاه شما میتواند از اعماق بیشتر خاک، آب و عناصر را جذب کند و در برابر خشکی تابستان مقاومت عجیبی نشان دهد. همچنین هیومیک اسید جذب فسفر را در خاکهای قلیایی (که در ایران شایع است) تا ۲۵ درصد بهبود میبخشد.
کود برای چین دوم یونجه؛ بهترین استراتژی
بسیاری از مزارع در چین اول عالی هستند اما در چین دوم افت عملکرد پیدا میکنند. دلیل آن تمام شدن ذخایر غذایی خاک پس از درو اول است.
- زمان طلایی: بهترین زمان برای کوددهی چین دوم، بلافاصله پس از برداشت چین اول و قبل از اولین آبیاری است.
- ترکیب برنده: استفاده از ترکیبی شامل پتاسیم، فسفر و گوگرد به صورت «سرک» در این مرحله، سرعت رشد دوباره را به شدت بالا برده و تناژ چین دوم را با چین اول برابر میکند.
کود پتاس برای یونجه؛ موتور رشد و استحکام
پتاسیم (K) پرمصرفترین عنصر در زراعت یونجه است. در هر تن یونجه برداشتی، حدود ۲۵ کیلوگرم پتاس خالص از خاک خارج میشود.
- نقش در گیاه: پتاسیم باعث استحکام ساقه شده و از خوابیدگی (ورس) گیاه جلوگیری میکند. این عنصر مانند یک «ضدیخ طبیعی» عمل کرده و مقاومت یونجه به سرما را در زمستان بالا میبرد.
- نوع کود: در خاکهای شور، حتماً از کود سولفات پتاسیم (سولوپتاس) استفاده کنید. در خاکهای غیرشور، میتوانید از کلرور پتاسیم که ارزانتر است و درصد پتاس بالاتری دارد استفاده کنید، زیرا یونجه تحمل خوبی به کلر در خاکهای معمولی دارد.
کود سه بیست (۲۰-۲۰-۲۰)؛ آیا برای یونجه مناسب است؟
بسیاری از کشاورزان به طور کلی از کودهای کامل مثل سه بیست استفاده میکنند، اما در مورد یونجه باید محتاط بود.
- چالش نیتروژن: یونجه از طریق گرههای ریشه خود، نیتروژن هوا را تثبیت میکند. افزودن نیتروژن زیاد (که در کود 20 20 20 وجود دارد) به یونجه مستقر، باعث میشود باکتریهای ریشه «تنبل» شده و فعالیتشان متوقف شود.
- نتیجه: مصرف زیاد این کود میتواند باعث رشد علفهای هرز شده و آفتهایی مثل شته را بیشتر جذب کند. استفاده از آن فقط در مقدار کم و با احتیاط در ابتدای فصل برای تحریک رشد اولیه توصیه میشود.
کود جلبک دریایی برای یونجه؛ محرک بازیابی پس از درو
برداشت یونجه یک تنش بزرگ برای گیاه است. عصارههای جلبک دریایی به عنوان «بیواستیمولانت» عمل میکنند.
- تأثیر: این ترکیبات باعث بهبود نشاط بوته و بازیافت سریع گیاه بعد از تنش درو یا گرمای شدید تابستان میشوند. جلبک دریایی به ویژه اگر به صورت محلولپاشی استفاده شود، سرعت جذب بسیار بالایی دارد.
عناصر ماکرو و میکرو؛ ریزهکاریهای پر سود
- فسفر (P): راننده اصلی توسعه ریشه است. اگر برگهای یونجه شما به رنگ سبز تیره یا بنفش درآمده، نشانه کمبود فسفر است. بهترین روش مصرف فسفر، جایگذاری آن در عمق خاک هنگام کاشت است، زیرا این عنصر در خاک حرکت نمیکند.
- گوگرد (S): برای ساخت پروتئین حیاتی است. در خاکهای ایران که غالباً قلیایی هستند، گوگرد باعث کاهش pH موضعی و آزاد شدن سایر عناصر میشود.
- بور (Boron): حیاتیترین ریزمغذی برای یونجه است . کمبود بور باعث زرد شدن نوک برگها و توقف گلدهی میشود. مصرف سالانه ۱ تا ۲ کیلوگرم بور در هکتار، تفاوت بزرگی در عملکرد ایجاد میکند.
- آهن (Fe): در خاکهای آهکی ایران، یونجه اغلب دچار فقر آهن میشود که نشانهاش زرد شدن بین رگبرگها در برگهای جوان است. استفاده از سولفات آهن یا کلات آهن در این موارد ضروری است.
کودهای پایه در مقابل کودهای سرک
- کود پایه: شامل فسفر و گوگرد و بخشی از پتاسیم است که باید قبل از کاشت با خاک مخلوط شوند. چون این عناصر در خاک به راحتی حرکت نمیکنند، باید در نزدیکی ریشه باشند.
- کود سرک: عمدتاً شامل پتاسیم و ریزمغذیهاست که بعد از هر چین یا در اوایل بهار همراه با آب آبیاری یا به صورت محلولپاشی به گیاه داده میشود تا نیازهای فوری رشد جدید را تأمین کند.
زمانبندی طلایی کوددهی (ارزش افزوده)
بر اساس یافتههای منابع، این جدول زمانبندی دقیق برای مدیریت تغذیه یونجه است:
مرحله
یا زمان | مرحله
یا زمان | نوع کود پیشنهادی | هدف
اصلی از این مرحله | ||||||
۱ | هنگام
آمادهسازی زمین (پایه) | گوگرد
+ فسفر (سوپر فسفات تریپل) + پتاسیم | ایجاد
زیربنای قوی برای ریشه و اصلاح خاک | ||||||
۲ | هنگام
کاشت (استارتر) | مقدار
کمی نیتروژن (اوره یا نیترات) | تحریک
رشد اولیه تا قبل از فعال شدن باکتریها | ||||||
۳ | اوایل
بهار (شروع رشد) | گوگرد
سولفات + بور + فسفر بالا | شروع
انفجاری رشد بهاره و جبران کمبودهای زمستان | ||||||
۴ | بعد
از هر چین (سرک) | سولوپتاس
(پتاسیم) + آمینو اسید + فسفر محلول | بازسازی
ذخایر ریشه و آمادهسازی سریع برای چین بعدی | ||||||
۵ | اواخر
تابستان (آمادگی زمستان) | پتاسیم
+ گوگرد | غلیظ کردن شیره گیاهی و مقاومت به سرمازدگی | ||||||
علائم ظاهری: زبانِ بوتههای یونجه را بفهمید
به عنوان یک کشاورز حرفهای، باید با نگاه به بوته بفهمید چه چیزی کم دارد:
- برگهای کوچک و بنفش: کمبود فسفر.
- لکههای سفید یا زرد در حاشیه برگهای پیر: کمبود پتاسیم.
- زرد شدن نوک برگهای جوان و کوتاهی ساقه: کمبود بور.
- زردی بین رگبرگی در برگهای جوان: کمبود آهن.
- نازک شدن ساقه و زردی عمومی: کمبود نیتروژن یا مشکل در باکتریهای ریشه.
نتیجهگیری و توصیه نهایی
زراعت موفق یونجه یک علم است که از خاک شروع شده و به ریشه ختم میشود. شما با مدیریت صحیح پتاسیم و فسفر میتوانید تناژ محصول خود را به سقف توان ژنتیکی گیاه برسانید. توصیه نهایی: هرگز از آزمایش خاک غافل نشوید، زیرا مصرف بیش از حد یک عنصر میتواند جذب عنصر دیگر را مختل کند. به یاد داشته باشید که تقسیم کردن مصرف کود (به ویژه پتاسیم) بین بهار و پس از درو، بسیار هوشمندانهتر و پرسودتر از مصرف یکباره کل کود در ابتدای سال است. با تغذیه درست پس از هر برداشت، اجازه دهید مزارع شما با تمام قدرت برای چینهای بعدی آماده شوند و تناژهای رویایی شما را به واقعیت تبدیل کنند.