به عنوان یک متخصص گیاهپزشک با تجربه در اراضی فلات مرکزی و مناطق کوهستانی ایران، بخوبی آگاه هستم که دستیابی به تناژ بالا در زراعت سیبزمینی نه یک اتفاق، بلکه نتیجه مدیریت دقیق تغذیه و درک صحیح از نیازهای فیزیولوژیک این گیاه در اقلیمهای متنوع کشور است.
سیبزمینی گیاهی است که در اکثر خاکها رشد میکند، اما برای بازدهی اقتصادی، خاکهای سبک لومشنی با ماده آلی ۲ تا ۵ درصد را ترجیح میدهد. در حالی که در اقلیم ایران، ماده آلی بسیاری از اراضی کمتر از ۱ درصد است و این امر اهمیت برنامهریزی برای بهترین کود برای سیب زمینی را دوچندان میکند.
برای رسیدن به نتیجه مطلوب، باید بدانیم که دستیابی به باردهی ایدهآل در گرو ۵ مرحله حیاتی است:
- آمادهسازی خاک و کاشت: تامین فسفر و پتاس پایه.
- استقرار و توسعه رویشی: تمرکز بر نیتروژن و ریزمغذیها.
- شروع غدهزایی: نیاز مبرم به کود فسفر بالا.
- مرحله پر شدن غده: اوج نیاز به پتاسیم.
- رسیدگی و بلوغ: مدیریت آبیاری و آخرین دوزهای پتاسیم جهت انبارداری.
در ادامه، راهنمای جامع تغذیه این محصول استراتژیک را برای وبسایت تامین نهاده ایران (taminnahade.com) بررسی میکنیم.
کود مورد نیاز برای سیب زمینی؛ برنامه کوددهی سیب زمینی از کاشت تا برداشت
بهطور کلی برنامه کوددهی سیبزمینی به این صورت است که در مرحله آمادهسازی خاک میتوان از کود دامی پوسیده یا پلت مرغی استفاده کرد. قبل از کاشت نیز مصرف فسفر، پتاسیم، گوگرد و ازت انجام میشود.
بعد از سبز شدن گیاه، آمینو اسید و ریزمغذیها را میتوان بهصورت محلولپاشی مصرف کرد. در شروع غدهبندی استفاده از پتاسیم و بور توصیه میشود و در مرحله پر شدن غدهها پتاس بالا مانند سولو پتاس یا کود 36-12-12 به همراه کلسیم، مثل کود نیترات کلسیم، کاربرد دارد.
کود ازته بهتر است بهصورت تقسیطبندی مصرف شود؛ بهطوری که حدود ۳۰ درصد قبل از کاشت، حدود ۴۰ درصد در زمان رشد رویشی و بخش باقیمانده قبل از شروع غدهبندی استفاده شود.
همچنین کودی مانند هیومیک اسید که با شرایط خاکهای قلیایی ایران سازگار است، معمولاً از طریق سیستمهای آبیاری مصرف میشود و به کنترل pH خاک کمک میکند.
بهترین ترکیب کودی افزایش تناژ در سیب زمینی:
برای رسیدن به تعداد ۸ تا ۹ غده قابل قبول در هر بوته (مشابه رکورد کشاورزان پیشرو در روستای مرنی)، رعایت موارد زیر الزامی است:
- تأمین کافی فسفر قبل از کاشت برای افزایش تعداد غدهها.
- مصرف کود سولفات روی قبل از گلدهی به صورت محلولپاشی.
- میزان کنترل شدهای از نیتروژن به صورت نیترات. باید از مصرف بیش از حد کودهای ازته در اواخر فصل خودداری کرد.
- کود نیترات پتاسیم باید به اندازه کافی و به صورت تقسیطی در مرحله پر شدن غده تأمین شود تا نشاسته کافی تولید و منتقل شود.
- کود محرک رشد سیب زمینی: استفاده از جلبک دریایی، اسیدهای آمینه و مصرف آبیاری یا خاکی کود هیومیک اسید در زمان درشت شدن غدهها و در شرایط تنش دمایی ایران.
بهترین کود برای رشد غده سیب زمینی: مدیریت پتاسیم
پتاسیم نقش حیاتی در انتقال مواد فتوسنتزی از برگها به غدهها دارد.
- کود 36-12-12 برای سیب زمینی: این فرمولاسیون با پتاسیم بالا، پس از اتمام مرحله گلدهی و ورود به مرحله پر شدن غده، انتخابی استراتژیک است.
- سولوپتاس برای سیب زمینی: (سولفات پتاسیم محلول) به دلیل شاخص شوری پایین و حلالیت بالا، بهترین کود پتاس بالا برای سیب زمینی جهت افزایش وزن و کیفیت انبارداری است.
فواید کود پتاس برای سیب زمینی: علاوه بر درشتی، پتاسیم مقاومت گیاه را به تنشهای محیطی و بیماریهای قارچی افزایش داده و از کبودی غدهها در هنگام برداشت جلوگیری میکند.
نقش خاکدهی در غدهزایی سیبزمینی
خاکدهی یکی از اقدامات مدیریتی مهم در کشت سیبزمینی است که میتواند حدود ۱۰ تا ۳۰ درصد در افزایش راندمان تولید مؤثر باشد. این عملیات معمولاً در دو مرحله انجام میشود؛
مرحله اول زمانی است که ارتفاع بوته به حدود ۱۵ تا ۲۵ سانتیمتر میرسد و مرحله دوم، در صورت نیاز، ۱۰ تا ۱۵ روز بعد از مرحله اول انجام میشود.
اما چرا خاکدهی تا این حد اهمیت دارد؟
سیبزمینی همانند گیاهانی مثل نعناع یا بادامزمینی، غدههای خود را روی استولون (ساقههای رونده زیرزمینی) تشکیل میدهد. با خاکدهی مناسب، محیط بیشتری برای رشد استولونها فراهم میشود و در نتیجه تعداد غده در هر بوته افزایش پیدا میکند.
بیشتر بخوانید: بهترین کود برای نعنا
از طرف دیگر، رسیدن نور به غدههای سیبزمینی باعث تولید مادهای سمی میشود که کیفیت و بازارپسندی محصول را کاهش میدهد. خاکدهی باعث میشود غدهها کاملاً زیر خاک باقی بمانند و از نور محافظت شوند؛ در نتیجه غدهها سالمتر، با وزن بیشتر و کیفیت بالاتر تولید میشوند.
یکی دیگر از مزایای مهم خاکدهی، حفظ رطوبت و تعادل دمای خاک است. با خاکدهی، میزان تبخیر کاهش پیدا میکند و نوسانات دمایی کمتر میشود؛ این شرایط تنش گیاه را کاهش داده و به رشد بهتر غدهها کمک میکند.
همچنین خاکدهی نقش مؤثری در کاهش بیماریها، آفات و خسارتهای مکانیکی دارد. وقتی غدهها تماس کمتری با سطح خاک داشته باشند، احتمال آسیبدیدگی در زمان داشت و برداشت نیز کاهش پیدا میکند. البته زمان و شرایط انجام خاکدهی بسیار مهم است.
خاکدهی دیرهنگام میتواند باعث آسیب به غدههای در حال رشد شود. همچنین خاکدهی در خاک کاملاً خشک، رشد گیاه را کاهش میدهد. بهترین زمان، بعد از آبیاری و زمانی است که رطوبت خاک در حد نرمال باشد؛ نه آنقدر خشک که خاک سست نشود و نه آنقدر خیس که به غدهها بچسبد. در نهایت، خاکدهی بیش از حد و سنگین نیز میتواند باعث خفگی ریشهها و کاهش عملکرد نهایی شود.
انواع کود برای سیب زمینی
کوددهی باید با تقسیط انجام شود. طبق تجربیات میدانی، مصرف ۱۰۰ کیلوگرم نیترات آمونیوم و ۱۰۰ کیلوگرم فسفات آمونیوم در هکتار، در کنار ۵۰ کیلوگرم گوگرد برای کاهش pH موضعی، از توصیههای فنی در مناطق سردسیر مانند اردبیل است.
کود فسفر برای سیب زمینی و نقش آن در ریشهزایی:
فسفر عنصر اصلی در تولید انرژی (ATP) و توسعه ریشه است. کمبود آن باعث محدود شدن تعداد غدهها میشود.
- کود ۱۰ ۵۲ ۱۰ برای سیب زمینی: این ترکیب به عنوان بهترین کود برای غده زایی سیب زمینی شناخته میشود. مصرف آن در زمان شروع تشکیل غدهها (حدود ۳۰ تا ۴۰ روز پس از کاشت) باعث افزایش تعداد استولونها و در نتیجه تعداد غده در هر بوته میشود.
کود سه بیست برای سیب زمینی (۲۰ ۲۰ ۲۰):
این کود در مراحل اولیه رشد رویشی که گیاه به طور همزمان برای توسعه برگ و ساقه به نیتروژن، فسفر و پتاسیم نیاز دارد، بسیار موثر است.
- زمان کود ۲۰ ۲۰ ۲۰ برای سیب زمینی: بهترین زمان مصرف، پس از استقرار کامل بوته تا قبل از شروع غدهزایی است تا اسکلت گیاه برای حمایت از غدههای آینده تقویت شود.
بهترین کود مایع برای سیب زمینی و محلولپاشی
محلولپاشی کودهای ریزمغذی مایع در دو نوبت (۱۰ روز قبل از گلدهی و ۲۰ روز بعد از آن) برای ارتقای کیفی محصول ضروری است. همچنین استفاده از هیومیک اسید مایع (مانند ترکیب ۱۲٪ هیومیک و ۳٪ فولیک) به میزان ۶ لیتر در هکتار همراه آب آبیاری، جذب عناصر بلوکه شده در خاک را تسهیل میکند.
زمان گلدهی سیب زمینی و تغذیه تکمیلی
زمان گلدهی سیب زمینی یکی از حساسترین مراحل نسبت به کمآبی و کمبود مواد مغذی است.
- بهترین کود در زمان گلدهی سیب زمینی: در این مرحله، گیاه در حال تغییر فاز از رشد رویشی به زایشی است. استفاده از کودهای حاوی روی (Zn) و بور (B) در این مرحله به تقسیم سلولی و درشت شدن غدهها کمک شایانی میکند.
مواد آلی و محرکهای رشد
مواد آلی به مثابه زیربنای حاصلخیزی خاک عمل میکنند. آنها با بهبود ساختار فیزیکی، افزایش ظرفیت نگهداری آب، افزایش جذب عناصر غذایی، محیطی مناسب و زنده برای رشد ریشهها فراهم میسازند. ترکیب مناسب مواد آلی با کودهای شیمیایی و استفاده هوشمندانه از محرکهایی مانند اسید هیومیک، جذب عناصر غذایی را بالا برده و راندمان کل سیستم تغذیه را به شکل محسوسی افزایش میدهد.
کود گوگرد مایع برای سیب زمینی
اهمیت کود گوگرد مایع در تولید سیبزمینی از چند جنبهی کلیدی قابل بررسی است. این اهمیت نهتنها به دلیل نقشی است که گوگرد در فیزیولوژی گیاه دارد، بلکه به خاطر تأثیر مستقیم آن بر عملکرد، کیفیت غده، مقاومت گیاه و کارایی سایر کودها نیز بسیار قابل توجه است. از جمله مزایا گوگرد مایع برای سیب زمینی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گوگرد نقش مهمی در افزایش مقاومت سیبزمینی به بیماریهایی مانند اِسکَب معمولی (Common Scab) و سفیدک پودری دارد.
- افزایش عملکرد غدههای بازارپسند
- افزایش ماده خشک و وزن مخصوص (برای صنایع فرآوری مثل چیپس)
- افزایش میزان نشاسته و قندهای مفید
- بهبود طعم، رنگ و کیفیت پوست سیبزمینی
- افزایش دسترسی به ریز مغذیهایی چون آهن، روی، مس و منگنز
کود مرغی برای سیب زمینی
کودهای آلی مانند کود مرغی پوسیده، ساختار خاک را بهبود بخشیده و فعالیت میکروارگانیسمها را تحریک میکنند. با این حال، مصرف خام آن به دلیل احتمال وجود پاتوژنها و نیترات بالا توصیه نمیشود و باید به صورت فرآوری شده در پاییز مصرف گردد.
نتیجهگیری
دستیابی به رکورد ۸ تا ۹ غده در هر بوته اتفاقی نیست. این موفقیت حاصل ترکیب مدیریت آبیاری (۹ بار آبیاری در نواحی خشک) و مصرف مهندسیشده کود نیترات پتاسیم برای سیب زمینی و عناصر ریزمغذی است.