محلولپاشی با بردوفیکس (Bordeaux mixture) در پاییز و زمستان یکی از اقدامات مهم بهداشتی و پیشگیرانه در مدیریت بیماریهای باغات میوه است. اهمیت این عملیات به دلیل وجود زخمهای هرس، ترکهای پوستی، ریزش برگ و شرایط مساعد آلودگی در دورههای بارندگی و سرمای زمستان بیشتر میشود.
نکته مهم این است که بردوفیکس را نباید صرفاً یک سم عمومی برای ضدعفونی درخت دانست؛ بلکه یک قارچکش و باکتریکش حفاظتی و تماسی است که با کاهش منابع آلودگی و جلوگیری از استقرار عوامل بیماریزا روی سطوح گیاهی، نقش پیشگیرانه دارد.
۱. چرا محلولپاشی پاییزه و زمستانه اهمیت دارد؟

۱. کاهش منابع آلودگی پس از ریزش برگ
در بیماریهایی مانند لکهبرگیها و برخی بیماریهای قارچی، بقایای آلوده گیاهی میتوانند منبع آلودگی فصل بعد باشند. ترکیبات مسی به کاهش آلودگی سطحی کمک میکنند، اما جایگزین جمعآوری برگهای آلوده نیستند.
۲. محافظت از زخمهای هرس
زخمهای ناشی از هرس، بهویژه در شرایط مرطوب، میتوانند محل ورود برخی عوامل قارچی و باکتریایی باشند. کاربرد ترکیبات مسی در زمان مناسب میتواند احتمال آلودگی سطوح زخم را کاهش دهد.
۳. کاهش خطر بیماریهای باکتریایی و شانکرها
در بیماریهایی مانند شانکر باکتریایی و برخی بیماریهای قارچی شاخه و تنه، کاهش جمعیت عوامل بیماریزا روی سطح گیاه اهمیت دارد.

۴. کاهش آلودگی اولیه پیش از شروع فصل رشد
هدف این است که درخت با بار آلودگی سطحی کمتری وارد بهار شود؛ بهخصوص قبل از باز شدن جوانهها و شروع رشد حساس به بیماری.
۲. بردوفیکس علیه چه بیماریهایی در باغات میوه اهمیت دارد؟
| درخت میوه | بیماریهای مهمی که ترکیبات مسی در مدیریت پیشگیرانه آنها کاربرد دارند |
|---|---|
هلو، شلیل و زردآلو | غربالی، شانکر باکتریایی، برخی پوسیدگیها و خشکیدگی شاخه |
گیلاس و آلبالو | شانکر باکتریایی و برخی بیماریهای قارچی شاخه |
سیب و گلابی | آتشک گلابی، شانکرها و برخی بیماریهای سطحی |
گردو | بلایت باکتریایی گردو و برخی شانکرها |
بادام | غربالی، شانکر باکتریایی و برخی بیماریهای شاخه |
پسته | برخی بیماریهای باکتریایی و قارچی سطحی، بسته به عامل بیماری و شرایط باغ |
مرکبات | لکههای باکتریایی و قارچی حساس به ترکیبات مسی |
توجه: بردوفیکس برای تمام این بیماریها اثر یکسان ندارد. برای مثال، در بیماری آتشک گلابی یا بلایت گردو، زمانبندی کاربرد مس اهمیت بسیار زیادی دارد و یک نوبت سمپاشی زمستانه بهتنهایی کنترلکننده بیماری نیست.
۳. بهترین زمان محلولپاشی بردوفیکس
در مدیریت بیماریها، زمان مصرف معمولاً از تعداد دفعات سمپاشی مهمتر است. سه مقطع زمانی اهمیت بیشتری دارند:
مرحله اول: پس از ریزش 70-60 % برگها (اولویت بالا)
- زمان مناسب برای کاهش آلودگیهای باقیمانده روی شاخهها و جوانهها.
- بهخصوص برای هلو، شلیل، زردآلو و بادام در باغاتی که سابقه بیماری غربالی یا پیچیدگی برگ هلو دارند.
- در باغات مستعد شانکر باکتریایی، محلولپاشی در دوره ریزش برگ میتواند به محافظت از محل زخمهای ریزش دمبرگ کمک کند.

مرحله دوم: اواخر زمستان و دوره خواب تأخیری
- قبل از متورم شدن شدید جوانهها و باز شدن آنها.
- برای تکمیل برنامه کنترل پیچیدگی برگ هلو و برخی بیماریهای شاخه و جوانه.
- در باغاتی که زمستان مرطوب داشتهاند یا سابقه آلودگی شدید دارند، ممکن است نوبت دوم ضروری باشد.

مرحله سوم: در شرایط خاص و بر اساس بیماری
در بعضی بیماریهای باکتریایی، کاربرد مس در زمانهای مشخص ریزش برگ یا پیش از تورم جوانهها توصیه میشود.
برای بلایت گردو و آتشک گلابی، برنامه کنترل باید با مرحله حساس گیاه و دستورالعمل اختصاصی بیماری هماهنگ باشد.
مطابق راهنمای دانشگاه کالیفرنیا، کاربرد بردو پس از برداشت و پیش از شروع بارندگیهای پاییزه و زمستانه برای برخی بیماریها اهمیت دارد. برای پیچیدگی برگ هلو نیز زمان پس از ریزش برگ و پیش از تورم جوانهها تعیینکننده است.
۴. توصیه اختصاصی برای درختان مختلف
| نوع درخت | زمان پیشنهادی بررسی و کاربرد ترکیبات مسی | هدف اصلی |
|---|---|---|
هلو و شلیل | بعد از ریزش برگ و در صورت نیاز قبل از تورم جوانه | پیچیدگی برگ، غربالی |
زردآلو | بعد از ریزش برگ، پیش از بارندگیهای زمستانه | غربالی و برخی شانکرها |
بادام | بعد از ریزش برگ | غربالی و بیماریهای شاخه |
گیلاس و آلبالو | در دوره ریزش برگ، در باغات دارای سابقه شانکر | شانکر باکتریایی |
سیب و گلابی | خواب زمستانه یا زمان اختصاصی قبل از جوانهزنی | کاهش برخی منابع آلودگی، آتشک |
گردو | بر اساس سابقه بلایت و مرحله رشد | کاهش آلودگی اولیه باکتریایی |
پسته | فقط در صورت وجود بیماری هدف و ثبت کاربرد محصول | برخی بیماریهای قارچی و باکتریایی |
نکته مهم درباره گردو: بلایت باکتریایی گردو عمدتاً در دوره باز شدن جوانهها، گلدهی و تشکیل میوه حساس اهمیت پیدا میکند. بنابراین نباید تصور کرد که یک محلولپاشی در زمستان تمام خطر بلایت را برطرف میکند.
5. مقدار مصرف و نکات اجرایی محلولپاشی
برای بردوفیکس نمیتوان یک دوز ثابت برای تمام باغات و تمام درختان توصیه کرد؛ زیرا غلظت ماده مؤثره و فرمولاسیون محصولات تجاری متفاوت است. در تعیین مقدار مصرف باید به این موارد توجه کرد:
1. غلظت مس و نوع ترکیب مسی در محصول.
2. سن درخت و میزان چوب و شاخههای قابل پوشش.
3. شدت سابقه بیماری در سال قبل.
4. مرحله خواب درخت و میزان حساسیت جوانهها.
5. دستور مصرف ثبتشده روی برچسب محصول.
نکات مهم هنگام اجرا:
- پوشش یکنواخت شاخهها، تنه، محل اتصال شاخهها و جوانهها ضروری است.
- درخت باید در زمان محلولپاشی خشک باشد.
- از محلولپاشی در زمان یخبندان، وزش باد شدید یا شرایط نامناسب جوی خودداری شود.
- از مصرف غلظتهای بالا نزدیک زمان باز شدن جوانهها اجتناب کنید؛ مس میتواند موجب گیاهسوزی شود.
- بردوفیکس را بدون بررسی سازگاری با روغنهای زمستانه، سموم و سایر کودها مخلوط نکنید.
- مصرف مکرر و غیرضروری ترکیبات مسی میتواند موجب تجمع مس در خاک و آسیب به موجودات مفید خاک شود.
6. اشتباهات رایج باغداران
| تصور نادرست | واقعیت فنی |
|---|---|
هر سال تمام باغات باید بردوفیکسپاشی شوند. | مصرف باید بر اساس سابقه بیماری و خطر آلودگی باشد. |
بردوفیکس درخت بیمار را درمان میکند. | عمدتاً نقش حفاظتی و پیشگیرانه دارد. |
هرچه غلظت بیشتر باشد، اثر بهتر است. | افزایش غلظت میتواند باعث مسمومیت و گیاهسوزی شود. |
با یک نوبت سمپاشی همه بیماریها کنترل میشوند. | هر بیماری پنجره زمانی و برنامه مدیریت اختصاصی دارد. |
بردوفیکس جایگزین هرس بهداشتی است. | شاخههای آلوده و شانکرهای فعال باید حذف و مدیریت شوند. |
7. پیشنهاد برنامه عملی برای باغات خراسان
| زمان اجرا | عملیات | اولویت |
|---|---|---|
پاییز، پس از ریزش برگ | جمعآوری برگها و میوههای آلوده و مومیایی | بسیار بالا |
پاییز، پس از ریزش برگ | بردوفیکس در باغات دارای سابقه بیماری هدف | بالا |
اواخر پاییز و زمستان | هرس شاخههای خشک، آلوده و دارای شانکر در شرایط مناسب | بسیار بالا |
اواخر زمستان، قبل از تورم جوانه | بررسی نیاز به نوبت تکمیلی ترکیب مسی | وابسته به بیماری |
شروع رشد بهاره | پایش بیماریها و اجرای برنامه اختصاصی هر محصول | بسیار بالا |
یک نکته تخصصی درباره باغات مناطق خشک
در مناطق خراسان، ممکن است تصور شود به دلیل بارندگی کم، سمپاشی زمستانه اهمیت چندانی ندارد؛ اما بارندگیهای مقطعی، رطوبت سطحی، زخمهای هرس و نوسانات دمایی میتوانند زمینه آلودگی را فراهم کنند. بنابراین سابقه بیماری باغ و شرایط واقعی هر سال، معیار تصمیمگیری هستند، نه صرفاً میزان بارندگی سالانه.